W tym artykule
- W skrócie
- Kto odpowiada za wodę, gdy sieć nie działa?
- Ile wody trzeba zapewnić mieszkańcom?
- Skąd wziąć wodę, gdy wodociąg nie działa?
- Awaria sieci a skażenie źródła - dwie różne technologie
- Mobilne stacje uzdatniania wody
- Kontenerowe stacje uzdatniania wody
- Beczkowozy i cysterny do wody pitnej
- Zbiorniki na wodę pitną
- Paczkowarki wody pitnej
- Jak dobrać zestaw dla gminy?
- Finansowanie i zakup
- Dobór urządzeń do zaopatrzenia w wodę w sytuacji kryzysowej
Gmina odpowiada za zaopatrzenie mieszkańców w wodę także wtedy, gdy wodociąg przestaje działać. Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej nakazuje utrzymywać zapasy wody wraz ze środkami do jej magazynowania, transportu i uzdatniania na co najmniej trzy dni trwania zagrożenia. Zestaw sprzętu do takiego zadania dobiera się do liczby mieszkańców, zastępczego źródła wody i czasu, w jakim woda ma trafić do ludzi. Poniżej wyjaśniamy, ile wody trzeba zapewnić, skąd ją wziąć i czym różnią się od siebie mobilne stacje uzdatniania, stacje kontenerowe, beczkowozy, zbiorniki i paczkowarki.
W skrócie
- Za wodę dla mieszkańców odpowiada gmina także wtedy, gdy wodociąg nie działa; ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej nakazuje wójtowi, staroście i wojewodzie utrzymywać zapasy wody wraz ze środkami do jej magazynowania, transportu i uzdatniania na co najmniej trzy dni zagrożenia
- Normy zapotrzebowania na osobę i dobę: 2,5 l minimum fizjologiczne, 7,5 l zaopatrzenie minimalne, 15 l niezbędne, 30 l wymagane; gmina z 10 000 mieszkańców potrzebuje 75 m³ na dobę na poziomie minimalnym i 225 m³ na trzy doby
- Cztery źródła, które się uzupełniają: zapas w opakowaniach i zbiornikach, dowóz beczkowozami (jeden pojazd 8 m³ w trzech kursach daje 24 m³ na dobę, czyli poziom minimalny dla około 3 200 osób), ujęcia awaryjne i studnie oraz wody powierzchniowe po wielostopniowym uzdatnieniu
- Technologię wyznacza zdarzenie, nie katalog: awaria sieci wymaga odżelaziania i dezynfekcji wody podziemnej, skażenie mikrobiologiczne filtracji, ultrafiltracji i dezynfekcji z pozostałością środka, skażenie chemiczne węgla aktywnego i odwróconej osmozy; lampa UV działa tylko na wodzie klarownej
- Zestaw gminy: mobilna stacja uzdatniania na przyczepie lub ramie z własnym zasilaniem, stacja kontenerowa dla obiektu zbiorowej ochrony lub jako ujęcie zastępcze, beczkowozy i zbiorniki z atestem higienicznym oraz paczkowarka do porcjowania wody dla ewakuowanych, szpitali i szkół
- Finansowanie z Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej przez dotację wojewody, udział własny według umowy; dotację rozlicza zapłata za odebrany sprzęt do końca roku budżetowego, a zakup sprzętu do zaopatrzenia w wodę prowadzi się na ogólnych zasadach zamówień, poniżej progu w zapytaniu ofertowym
Kto odpowiada za wodę, gdy sieć nie działa?
Zbiorowe zaopatrzenie w wodę jest zadaniem własnym gminy na podstawie ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków. Przedsiębiorstwo wodociągowe odpowiada za ciągłość dostaw w warunkach normalnych. W sytuacji awarii sieci, skażenia ujęcia, powodzi albo długotrwałej suszy obowiązek zapewnienia mieszkańcom dostępu do wody pitnej pozostaje po stronie gminy.
Ustawa z dnia 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej doprecyzowała ten obowiązek. Wójt, starosta i wojewoda tworzą i utrzymują zasoby ochrony ludności, w tym zapasy wody wraz ze środkami do jej magazynowania, transportu i uzdatniania, w ilości pozwalającej na wykonywanie zadań przez co najmniej trzy dni trwania zagrożenia. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 28 sierpnia 2025 r. w sprawie sposobu utrzymywania zasobów ochrony ludności wskazuje, że zapasy wody mogą być przechowywane w opakowaniach jednostkowych oraz w zbiornikach elastycznych, a umowy z dostawcami mają określać sposób transportu i maksymalny czas dostarczenia zasobu.
Skalę problemu pokazała kontrola Najwyższej Izby Kontroli z 2024 r. Żadna z dziesięciu skontrolowanych gmin nie była przygotowana do zaopatrywania mieszkańców w wodę w sytuacji kryzysowej, a siedem nie miało aktualnych danych o zapasowych źródłach wody. NIK zwróciła też uwagę na lukę prawną: przepisy o zaopatrzeniu w wodę w warunkach specjalnych utraciły moc w 2001 r. i przez ponad dwadzieścia lat nie zostały zastąpione nowymi. Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2025-2026 finansuje dziś w obszarze zabezpieczenia logistycznego zakup stacji uzdatniania wody, zbiorników i sprzętu do dystrybucji, a projekt programu na lata 2027-2031 utrzymuje ciągłość dostaw wody wśród głównych kierunków działań.
Ile wody trzeba zapewnić mieszkańcom?
Po wygaśnięciu przepisów o warunkach specjalnych w planowaniu przyjmuje się normy przywołane przez NIK i stosowane w literaturze ratownictwa. Zapotrzebowanie liczy się na osobę i dobę, w czterech poziomach:
- 2,5 l - minimum fizjologiczne, wyłącznie do picia, na pierwsze godziny i dni zagrożenia
- 7,5 l - zaopatrzenie minimalne, do picia i przygotowania posiłków, na okres kilku dni
- 15 l - zaopatrzenie niezbędne, obejmujące podstawową higienę, na okres kilku tygodni
- 30 l - zaopatrzenie wymagane przy dłuższym funkcjonowaniu bez sieci wodociągowej
Dla gminy z 10 000 mieszkańców poziom fizjologiczny oznacza 25 m³ wody na dobę, poziom minimalny 75 m³, a poziom niezbędny 150 m³. Trzy doby zaopatrzenia minimalnego to 225 m³. Do tego trzeba doliczyć obiekty o zwiększonym zapotrzebowaniu: szpitale, domy pomocy społecznej, szkoły i miejsca zbiorowej ochrony, do których trafiają ewakuowani. Właśnie te liczby, a nie parametry z katalogu, są punktem wyjścia do doboru sprzętu.
Skąd wziąć wodę, gdy wodociąg nie działa?
Każda gmina ma do dyspozycji cztery drogi, które w praktyce się uzupełniają. Żadna z nich nie wystarcza sama.
Zapas zmagazynowany
Woda w opakowaniach jednostkowych i w zbiornikach daje czas na uruchomienie pozostałych rozwiązań. Jej ograniczeniem jest objętość: zapas na trzy doby poziomu minimalnego dla 1 000 osób to 22,5 m³, więc dla większych gmin magazyn pokrywa pierwsze godziny, a nie cały okres zagrożenia. Zapas wymaga rotacji i ochrony przed nagrzewaniem, światłem i wtórnym skażeniem.
Dowóz beczkowozami
Dowóz jest najprostszy w organizacji, o ile istnieje sprawne źródło poza strefą awarii. Beczkowóz o pojemności 8 m³ wykonujący trzy kursy dziennie dostarcza 24 m³ wody na dobę, co pokrywa poziom fizjologiczny dla około 9 600 osób albo poziom minimalny dla około 3 200 osób. Przy większej liczbie mieszkańców, dłuższej drodze do źródła lub zniszczonych drogach dowóz staje się niewystarczający i musi być uzupełniony produkcją wody na miejscu.
Ujęcia awaryjne i studnie
Studnie publiczne, ujęcia zakładowe i nieużywane ujęcia wodociągowe są najcenniejszym zasobem, pod warunkiem że gmina zna ich stan i jakość wody. Woda podziemna zwykle wymaga usunięcia żelaza i manganu, czasem korekty odczynu, a zawsze dezynfekcji przed podaniem do dystrybucji. Ujęcie bez zasilania jest bezużyteczne, dlatego przegląd zasobów obejmuje także agregaty prądotwórcze i pompy.
Wody powierzchniowe po uzdatnieniu
Rzeka, jezioro, staw albo zbiornik przeciwpożarowy są źródłem ostatniej potrzeby. Taka woda zawiera zawiesiny, materię organiczną, mikroorganizmy, a po powodzi również substancje chemiczne spłukane z pól, dróg i terenów przemysłowych. Można ją doprowadzić do jakości wody przeznaczonej do spożycia, ale wymaga to wielostopniowego uzdatniania i bieżącej kontroli laboratoryjnej. To właśnie zadanie mobilnych stacji uzdatniania wody.
Awaria sieci a skażenie źródła - dwie różne technologie
Dobór technologii zależy od tego, co się stało, a nie od nazwy urządzenia. Przy awarii sieci zasilanej ze sprawnego ujęcia wystarczy przygotować wodę podziemną: filtracja mechaniczna, odżelazianie i odmanganianie oraz dezynfekcja. Przy skażeniu mikrobiologicznym po powodzi kluczowa jest bariera dla zawiesin i mikroorganizmów, czyli filtracja, ultrafiltracja i dezynfekcja z pozostałością środka w wodzie magazynowanej. Przy skażeniu chemicznym potrzebne są węgiel aktywny i odwrócona osmoza, które usuwają substancje rozpuszczone. W każdym scenariuszu obowiązują wymagania rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi, a jakość wody podawanej mieszkańcom kontroluje Państwowa Inspekcja Sanitarna.
Mobilne stacje uzdatniania wody
Mobilna stacja uzdatniania wody to kompletny układ technologiczny zabudowany na przyczepie, ramie transportowej lub w kontenerze przewoźnym, przystosowany do uruchomienia w miejscu zdarzenia i pracy bez sieci wodociągowej. Woda jest pobierana z rzeki, studni, hydrantu lub zbiornika, uzdatniana na miejscu i podawana do zbiorników, beczkowozów albo bezpośrednio do punktu wydawania.
Typowy ciąg technologiczny obejmuje:
- kosz ssawny z pływakiem i pompę zasilającą, które pobierają wodę spod powierzchni, poza warstwą zanieczyszczeń pływających i osadem dennym
- filtrację mechaniczną, która zatrzymuje piasek, zawiesiny i cząstki organiczne, chroniąc kolejne stopnie
- odżelazianie i odmanganianie, gdy źródłem jest woda podziemna
- filtrację na węglu aktywnym, która usuwa substancje organiczne, pestycydy, węglowodory oraz smak i zapach
- ultrafiltrację jako barierę dla bakterii, cyst pierwotniaków i mętności, albo odwróconą osmozę, gdy trzeba usunąć substancje rozpuszczone, azotany lub zasolenie
- dezynfekcję promieniowaniem UV z zabezpieczeniem odcinającym przepływ przy spadku dawki, uzupełnioną dozowaniem środka chemicznego, który pozostawia w wodzie pozostałość dezynfekcyjną na czas magazynowania i transportu
- własne zasilanie z agregatu prądotwórczego, pomiary i sterowanie pozwalające na obsługę przez przeszkolonego pracownika gminy lub strażaka
Lampa bakteriobójcza działa wyłącznie w miejscu przepływu wody przez komorę i tylko wtedy, gdy woda jest klarowna. Zawiesina osłania mikroorganizmy przed promieniowaniem, dlatego dezynfekcja UV nigdy nie stoi na początku układu, a w wodzie powierzchniowej musi ją poprzedzać filtracja i stopień membranowy. Podobnie odwrócona osmoza wymaga wody wolnej od zawiesin, żelaza i twardości, inaczej membrany tracą wydajność w ciągu godzin.
Sprzęt, który przez większość roku stoi w magazynie, musi być gotowy do pracy w dniu zagrożenia. Dlatego częścią zestawu są procedura rozruchu, przeglądy okresowe, zapas wkładów filtracyjnych i środków chemicznych oraz szkolenie obsługi z protokołem, który gmina może załączyć do dokumentacji ochrony ludności. Wszystkie materiały mające kontakt z wodą przeznaczoną do spożycia powinny mieć atest higieniczny.
Kontenerowe stacje uzdatniania wody
Stacja kontenerowa różni się od zestawu przewoźnego skalą i przeznaczeniem. Kompletny proces zamknięty w kontenerze zasila obiekt zbiorowej ochrony, szpital polowy, jednostkę wojskową albo pełni funkcję ujęcia zastępczego dla całej miejscowości. Kontener można dostarczyć na miejsce, postawić na przygotowanym podłożu i podłączyć do dostępnego źródła: studni, ujęcia powierzchniowego lub sieci o niepewnej jakości.
Przykładem jest mobilna kontenerowa stacja uzdatniania wody dla sektora wojskowego, którą wykonaliśmy w Świętoszowie. Woda ze studni lub wodociągu trafia do zbiornika buforowego, następnie do układu napowietrzania i filtracji, a uzdatniona jest magazynowana i podawana do instalacji. Dozowanie środków procesowych, czujniki ciśnienia i poziomu, wodomierze oraz sterownik PLC pozwalają na pracę z ograniczoną obsługą. Konfiguracja każdej takiej stacji wynika z parametrów wody surowej i zadania, dlatego nie ma jednej standardowej specyfikacji.
Beczkowozy i cysterny do wody pitnej
Beczkowóz do wody pitnej nie jest zwykłą przyczepą asenizacyjną z innym napisem. Zbiornik, armatura i przewody muszą być wykonane z materiałów dopuszczonych do kontaktu z wodą przeznaczoną do spożycia i mieć atest higieniczny. Przed napełnieniem zbiornik podlega dezynfekcji, a po dłuższym postoju wodę należy wymienić. Punkt wydawania powinien mieć krany, które nie dopuszczają do wtórnego zanieczyszczenia, a każdy cykl mycia i dezynfekcji warto odnotować w rejestrze, bo o taką dokumentację pyta inspekcja sanitarna.
W wersji rozszerzonej beczkowóz ma własny układ dezynfekcji, który utrzymuje pozostałość środka w magazynowanej wodzie, albo układ uzdatniania wód powierzchniowych, dzięki któremu pojazd sam napełnia się z rzeki lub stawu i dowozi już uzdatnioną wodę. Taki pojazd łączy funkcję produkcji i dystrybucji, ale nadal obowiązuje go rachunek kursów: liczba mieszkańców, odległość od źródła i czas napełniania decydują, ile beczkowozów potrzebuje gmina.
Zbiorniki na wodę pitną
Zbiorniki rozdzielają produkcję wody od jej wydawania. Stacja uzdatniania pracuje w sposób ciągły, a mieszkańcy pobierają wodę w godzinach szczytu, dlatego bez magazynowania część wydajności jest tracona, a kolejki rosną. Stosuje się dwa rodzaje:
- zbiorniki wolnostojące, sztywne, ustawiane w punktach wydawania wody, przy obiektach zbiorowej ochrony i przy stacjach uzdatniania
- zbiorniki elastyczne, składane do transportu, rozkładane w kilka minut na równym podłożu, wymienione wprost w rozporządzeniu o sposobie utrzymywania zasobów ochrony ludności
Niezależnie od rodzaju zbiornik na wodę pitną powinien mieć atest higieniczny, zamykane włazy, możliwość opróżnienia i dezynfekcji oraz osłonę przed nagrzewaniem i światłem, które sprzyjają rozwojowi glonów i bakterii. Pojemność wynika z norm zapotrzebowania i liczby osób obsługiwanych przez punkt wydawania, a nie z tego, jaki zbiornik jest akurat dostępny.
Paczkowarki wody pitnej
Paczkowarka porcjuje uzdatnioną wodę do jednorazowych woreczków o pojemności od kilkuset mililitrów do litra, zgrzewanych na miejscu. Rozwiązuje problem, którego nie rozwiązują beczkowóz ani zbiornik: dystrybucji wody tam, gdzie ludzie nie mają własnych naczyń albo nie mogą podejść do kranu. Dotyczy to ewakuacji, szpitali, szkół, domów pomocy społecznej i punktów pomocy humanitarnej. Woda w zamkniętym opakowaniu jest chroniona przed wtórnym zanieczyszczeniem, a porcje łatwo policzyć i rozdzielić. Do zasilania paczkowarki potrzebna jest woda spełniająca wymagania dla wody przeznaczonej do spożycia, dlatego urządzenie pracuje za stacją uzdatniania lub jest zasilane ze sprawdzonego źródła.
Jak dobrać zestaw dla gminy?
Dobór zaczyna się od pytań o gminę, nie o urządzenia. Odpowiedzi na sześć z nich wystarczają do przygotowania koncepcji:
- ilu mieszkańców i jakie obiekty o zwiększonym zapotrzebowaniu trzeba zaopatrzyć
- jakie zastępcze źródła wody istnieją na terenie gminy i jaka jest jakość ich wody, potwierdzona aktualnym badaniem
- w jakim czasie od zdarzenia woda ma trafić do pierwszego punktu wydawania
- kto obsłuży sprzęt: pracownicy zakładu komunalnego, ochotnicza straż pożarna, służby zarządzania kryzysowego
- gdzie sprzęt będzie magazynowany i jak będzie przewożony na miejsce
- z jakich środków i w jakim terminie zadanie ma być zrealizowane i rozliczone
Na tej podstawie powstaje zestaw dopasowany do scenariusza. Gmina z małą liczbą mieszkańców i sprawnym ujęciem zastępczym potrzebuje przede wszystkim zbiorników, beczkowozu i układu dezynfekcji. Gmina bez ujęcia zastępczego, położona nad rzeką, potrzebuje mobilnej stacji do wód powierzchniowych. Miasto z obiektami zbiorowej ochrony potrzebuje stacji kontenerowej zasilającej obiekt i paczkowarki do dystrybucji. Ważne, aby elementy zestawu były ze sobą zgodne: przyłącza, przepływy, zasilanie i dokumentacja.
Finansowanie i zakup
Zakupy sprzętu do zaopatrzenia w wodę są finansowane z Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej w formie dotacji celowej przekazywanej przez wojewodę. Ustawa dopuszcza dotację do pełnej wartości zadania własnego, ale faktyczny udział określa umowa z wojewodą, dlatego wkład własny należy sprawdzić w decyzji, a nie zakładać z góry. Dotacja niewykorzystana do końca roku budżetowego podlega zwrotowi, a za wykorzystanie uznaje się zapłatę za odebrany sprzęt, nie samo podpisanie umowy.
Wyłączenie zamówień z zakresu ochrony ludności spod Prawa zamówień publicznych, obowiązujące od maja 2026 r., dotyczy budowli ochronnych, łączności, systemów alarmowania i infrastruktury medycznej. Zakupy sprzętu do zaopatrzenia w wodę prowadzi się na zasadach ogólnych: w zapytaniu ofertowym poniżej progu stosowania ustawy albo w postępowaniu według przepisów o zamówieniach publicznych. Opis przedmiotu zamówienia powinien określać funkcję, zastępcze źródło wody, wymagane parametry wody uzdatnionej, atesty, szkolenie i serwis, a nie kopiować kartę katalogową jednego producenta. Wspieramy gminy w przygotowaniu takiego opisu oraz kompletu dokumentów potrzebnych do odbioru i rozliczenia dotacji.
Dobór urządzeń do zaopatrzenia w wodę w sytuacji kryzysowej
Podstawą doboru jest analiza wody z zastępczego źródła, wywiad dotyczący liczby mieszkańców, obiektów i czasu reakcji oraz ocena miejsca magazynowania i pracy sprzętu. Na tej podstawie powstaje koncepcja technologiczna z opisem zestawu, a po jej akceptacji dostawa, uruchomienie na miejscu, szkolenie obsługi i serwis. Nasza firma projektuje i wykonuje mobilne oraz kontenerowe stacje uzdatniania wody, a także dobiera beczkowozy, zbiorniki i paczkowarki tak, aby cały zestaw tworzył jeden spójny system zaopatrzenia gminy w wodę. Więcej o stałych stacjach dla sieci wodociągowej piszemy w artykule Budowa stacji uzdatniania dla gminy, a o zabezpieczeniu mikrobiologicznym w tekście Usuwanie Legionelli.
